Мансабы

  • Жезқазғанды зерттеу

  • КСРО ҚазҒАФ

  • Қазақ КСР Ғылым академиясының бірінші президенті

  • Қызметтен босату

  • Жұмыстан босатылғаннан кейінгі қызметі

  • Қазақ КСР Ғылым академиясының Президенті

1

Жезқазғанды зерттеу

1926-1929 жылдары кені мардымсыз өңір болып саналған Жезқазғанды ірі мыс кентасты аудан қатарына көтеруде Сәтбаевтың еңбегі өте зор болды. Бұрынғы геологиялық деректерге терең талдау жасап, бұл кен ауданының кең көлемдегі геологиялық-барлау жұмыстарын ұйымдастыруға болатын ірі нысан екенін дәлелдеген. Минералдық шикізаттарға бай Сарыарқа, Кенді Алтай және басқа да аймақтарды ерекше назар аударып зерттеген. 1927-1928 жылдары – Жезқазған, Қарсақбай, Атбасар, Спасск аудандары, Қарағанды тас көмір алабы және Қаратау полиметалл кендері жөнінде ғылыми маңызды еңбектер жариялаған. 1929 жылы Атасу темір-марганец кендерін игерудің негізінде Қарағанды облысында қара металлургия өнеркәсібін дамыту туралы мәселе көтерген. Жезқазған – Ұлытау ауданында мыстан басқа темір, марганец, көмір, қорғасын кендерін ашып, барлау нәтижесінде маңызды геологиялық қорытындылар жасаған. Ұлы Отан соғысы жылдарында танк бронын құюға қажет марганец тапшылығы туған кезде Сәтбаевтың жетекшілік етуімен өте қысқа мерзімде Жезді марганец кені барланып, іске қосылған.

Академиктің қолдауымен Алматыда Орта Азия геофизика тресі ұйымдастырылып, Қазақ КСР Геология және жер қойнауын қорғау

2

министрлігі құрылған.

Қазақстан Ғылым академиясын ұйымдастырып, ондағы бөлімдерді, оған қарайтын институттарды, зертханаларды, секторларды, базаларды дұрыс жоспарлаған. Ғылыми кадрлар дайындау ісіне үлкен жауапкершілікпен қараған. Ғылыми зерттеулердің өзекті мәселелерін халық шаруашылығының мүддесіне бағыттап, шаруашылық және мәдени құрылыстың басты мәселелерін шешуге белсене қатысқан. Жезқазған кен-металлургия комбинатын, Қарағанды мен Балқаш металлургия зауыттарын, Ертіс-Қарағанды арнасын салу, Маңғыстау, Мұғалжар, Торғай өңірлерінің табиғи байлықтарын анықтау жөнінде зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру, республикамыздың ірі минералдық шикізат қорларын – Кенді Алтайды, Қаратау фосфоритін Қостанай мен Жезқазған – Ұлытау өңірлеріндегі темір, марганец, т.б. көптеген кен орындарын игеру Сәтбаев есімімен тығыз байланысты.

Сәтбаевтың геологиядан басқа ғылымдарда, мәдениет саласында, тарихта қалдырған еңбектері мол. Ш.Уәлиханов жазып алған «Едіге» жырының мәтініндегі қазақ оқырмандарына түсініксіз араб, татар сөздерінен тазартып, қазақ тілінің жаңа орфографиясының негізінде қайтадан дайындаған. Жезқазған – Ұлытау өңірінен көптеген этнографиялық мұраларды жинап, «Жезқазған ауданындағы көне заман ескерткіштері» атты еңбегін жазған. Қазақ орта мектебінің төменгі және жоғары сынып оқушыларына арналған «Алгебра» оқулығын дайындаған. 1931 жылы басылған А.Затаевичтің

3

«500 қазақ әндері мен күйлері» жинағына Сәтбаев қазақ халқының музыкалық мұрасының інжу-маржаны болып есептелетін 25 әнді өзі орындап, орыс тілінде ғылыми түсініктеме беріп енгізген.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1

КСРО ҚазҒАФ

1941 жылы, Қазақстанның КП ОК 2-ші хатшысы Ж. Шаяхметованың бастамасы бойынша, Қаныш Сәтбаев Алматыға жұмысқа ауысқан. Ол  геологиялық ғылымдар Институтының директоры және (КСРО ҚазҒАФ) КСРО қазақ ғылым академиясының филиалы Призидиумы төрағасының орынбасары  болып тағайындалады. Өйткені филиалдың басшысы И.Ф Григорьев Мәскеуде тұрған және өзінің міндетін толық атқара алмағандықтан, Сәтбаев филиал төрағасының міндетін атқарушы болған.

Көп кешікпей Ұлы Отан соғысы басталғаннан кейін, 1941 жылдың тамыз айында, Кеңес одағындағы марганецтың негізгі шығатын жері, Никопольды неміс армиясы жаулап алады. Сол жылдың қараша айында Никопольдан кейінгі екінші, Чиатурск кен шығатын жерге теміржол жолы қиылды. Бұл КСРО-да марганец шығаруды толықтай тоқтатады, осы екі орын Кеңес одағының марганец кенінің 91,6 пайызын берген.  Енді марганецтің жаңа жерлерiн iздестiру туралы дағдарыстық мәселе қойылды. Қаныш Сәтбаев 1928 жылы Жезқазған облысынан марганецты байқаған. Осыны еске түсіріп, марганецтің бар болуына зерттеу жасау мақсатында, геологиялық барлау отрядын ұйымдастырған. Оның тапсырмасымен алдын ала есептеулер қысқа мерзімде құрастырылды және қара металлургияның халық комитетіне жіберілді. 1941 жылы күзде И. Ф. Тевосяннің  қара металлургияның халық комитетінен Жездіге комиссия келеді.

2

Сәтбаев аурып қалуына байланысты, комиссия жұмысына қатыса алмайды. Жерді бірнеше күн  зерттегеннен кейін, комиссия мынадай қорытындыға келеді, «Жездіде марганец бар, бірақ оны іздеп өңірді барлау керек». Әйтсе де, Сәтбаев Қазақстанның КП ОК-де кенішті ашу туралы сұрақтың көтерілуіне қол жеткізді. Қазақстан басшылығы Қаныш Имантайұлының әділдігін мақұлдайды. Ол өзінің шешімін МҚО хабарлады, өз кезегінде, елдегі марганецтің жеткіліксіздігін есепке ала отырып, Жездіде кешенді салуды және кенді Орал заводтарына таратуды бастауды тапсырды. Тапсырма қырық күннің ішінде орындалды, және 1942 жылдың 12 маусымында Жезді кешені марганец бере бастайды. Бұл күн кенiштiң ресми туған күнi болып есептеледi. 1943 жылы кеніш 70,9 пайыз марганец кенін берген.

1942 жылы Сәтбаевқа «Жезқазған ауданының кеніш орындары» монографиясы үшін Сталин сыйлығы ұйғарылды.  Сонымен бірге, сол уақытты Қаныш Сәтбаевтің қырықтан аса ғылыми жұмыстары жарияланған. 1942 жылдың 17 тамызында Жоғарғы аттестациялық комиссия геологқа геология-минералогия ғылымдарының докторы дәрежесін береді. 1943 жылдың жазында Қаныш Имантайұлы КСРО ҒА корреспондент-мүшесі болып сайланды және КСРО ҚазҒАФ Президиумының төрағасы қызметіне бекітілді. Сол жылы Қаныш Сәтбаев өзіне жас инженер Ш.Ч. Шөкинді ұйымдастырылған энергетика секторының меңгерушісі қызметіне шақырады. Соңынан Шөкин ірі ғалым және Қаныш Имантайұлының жақын серіктесі болады.

3

Сол жылы Сатбаев, Фрузен райком партиясының бірінші хатшысының кеңесі бойынша, Коммунистік партияға кіруге өтініш береді. 1944 жылы  ЖКП(б) мүшесінің билеті берілді. Сол жылы ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумы Сәтбаевқа «Қазақ КСР ғылымға еңбегi сіңген қайраткер» атағы беріледі.

1945 жылы, КСРО ҚазҒАФ қарқынды дамуын ескеріп, Сәтбаев екінші Ленин орденімен марапатталады. Сонымен қатар ол 2-ші дәрежелі Ұлы Отан соғысының орденіне лайықты болды.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1

Қазақ КСР Ғылым академиясының бірінші президенті

Қаныш Сәтбаев Қазақстанда Ғылым академиясын құру туралы 1944 жылы ойлаған. Сол жылдың тамыз айынан бастап дайындық шаралары басталады.  КОКП ОК ғылыми бөлімімен хат алысу белсенді жүреді. Қ.И. Сәтбаев КСРО ғылым академиясында және КОКП ОК ғылыми бөлімінде, КСРО ҒА филиалдары мен Кеңес базасында ҚазКСР Ғылым академиясын ұйымдастыру қажеттілігін дәлелдеу мақсатында, Мәскеуге үнемі іс-сапарға барып тұрды. 1944 жылдан 1946 жылдар аралығында 11 жаңа ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Сонымен қатар болашақ академияның басты ғимаратының жобасы жасалды, авторы архитектор А. В. Щусев болды.

2

1946 жылдың 1-маусымында Абай атындағы опера және балет театры ғимаратында ҚазКСР Ғылым академиясының ресми ашылу салтанаты өтті. Екі күннен кейін, 3 маусымда ҚазКСР Жоғарғы Кеңес Президиумының мәжіліс залында өткен, Академияның бірінші жалпы жиналысында, Қаныш Сәтбаев академияның академигі және президенті болып тағайындалады. Сол жылы Сәтбаев  КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-ші шақырылған сессиясында депутат және КСРО Ғылым академиясының академигі болып сайланады. 1947 жылы ол КСРО Кеңес министрлігінде Мемлекеттік және Ленин сыйлығы бойынша   Президиум комитетінің мүшесі болып сайланды. 1949 жылы Қаныш Имантайұлы Қазақстанның КП ОК(б) мүшесі болып сайланады. 1950 жылы «геология» мамандығы бойынша профессор ғылыми атағы бекітілді және  КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-ші шақырылған сессиясында депутат болып сайланды. 1951 жылы Сатбаев, КСРО ҒА Президиумының тапсырмасы бойынша, Тәжік КСР ҒА ұйымдастырған сессиясына қатысты. Осы сессияда Қаныш Имантайұлы тәжік академиясының құрметті мүшесі болып тағайындалды.

 

 

 

 

 

 

1

Қызметінен босатылуы

1946 ж. соңында ҚазКСР ҒА әдебиет және тіл Инситутының қызметін тексеру үшін Қазақстан КП ОК  комиссиясы құрылады. Комиссияның шешімімен ұлтшыл сипаттың бұрмалаулары және бұрынғы көптеген қайраткерлердің шығармаларын бағалауда  институтта өрескел саяси қате жіберілген.

Келесі жылдары Ғылым академиясында комиссия қаптайды және биологиялық бағыттағы ғылыми мекемені тексерді. Сонымен қатар Академия «Дәрігерлер ісі» аясында ірі тексерулерге ұшырайды. 1951 жылы ғалымдар Х. Д. Жумалиев, Е. Исмаиловты, жазушы М. О. Әуезовты және композитор А. К. Жубановты ұлтшылдыққа айыптаған. Қаныш Сәтбаевқа осы адамдарды жұмыстан босату қажеттілігі туралы айтылған. Қаныш Сәтбаев «Менің жауабым: мен басқарып тұрғанда, маған сеніп тапсырылған ғылыми мекемелерді, негізсіз тазартуға келісімімді бермеймін». Сол 1951 жылы өткір сынға Сәтбаевтың өзі де ұшырады. Оны партияға кіргенде әлеуметтiк тектi жасырғаны үшін, ұлтшылдарды қамқорлығына алғаны үшін және 1917 жылы "Алаш-Орда" партиясына үгітші болғанын жасырып қалғаны үшін айыптады. Сонан соң Қазақстанның КП ОК Бюросы  өзінің шешімімен 1951 жылы 23 қарашада оны ҚазКСР ҒА мүшелігінен және президент орнынан алып тастайды. Көп кешікпей ҚазКСР ҒА геология институтының директоры міндетінен босатылғаны белгілі болады.

 

2

Наразы халық жоғарғы жаққа шағым жазады, соның салдарынан институтта тексерулер және әртүрлі комиссиялар қатыса бастайды. ҚазКСР ҒА басқармасының қолдауымен директорлық қызметін сақтап калады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1

Жұмыстан босатылғаннан кейінгі қызметі

Сатбаев ҚазКСР ҒА басшылығынан босатылған соң, одақтық академияның президенті А.Н. Несмеянов Орал бөлімшесінің КСРО ҒА төрағасы қызметін ұсынады. Бірақ Қаныш Имантайұлы одан бас тартып Алматыда геология институтының директор қызметінде қалуды жөн көреді.

1942 жылы геология институтында Орталық Қазақстанның пайдалы кен металлогениялық болжам карталарын құрастыру туралы идеясы пайда болды. 1952 жылы Сәтбаев геологтарды жинап осы идеяны жүзеге асыруға кіріседі. Топтың құрамына Р. А. Борукаев, И. И. Бок, Г. Ц. Медоев, Г. Н. Щерба, Д. Н. Казанли, И. П. Новохатский и Г. Б. Жилинский кірген. Бір жыл бұрын, 1951 жылы, ВСЕГЕИ ұжымы осы облыста зерттеу жүргізуді  бастаған. Сәтбаевтың жетекшілігімен ғалым-геологтар тобының ғылыми зерттеулерінің бірінші жылы алдыңғылармен салыстырғанда өте жақсы зерттеу жасайды «Формациялық металлогенді талдау және орнын болжау кешенді әдісі», КСРО-да кешенді металлогендік зерттеу үшін негіз болды. 1953 жылы болжам картасының жұмыс макетін құрастырды. Сондай-ақ, зерттеулермен және кен қазу жұмыстарымен бір мезгілде, Алматыда үнемі ғылыми конференциялар өтіп тұрды, онда келешектегі әрекеттердің жоспарлары және қол жеткізген нәтижелер талқыланды. 1954 жылы өндіріс шартында  тексеруге болжамды картасын ұсыну нәтижесі бойынша, қорытынды конференция өтті.

2

ҚазКСР ҒА ғылыми геологиялық институтының соңынан ВСЕГЕИ ұжымы картаны құрастыру бойынша өз жұмыстарын аяқтайды. Келесі төрт жылдың ішінде, 1954 жылдан 1958 жылға дейін, картаның сапасын және дәлдігін тексеруге, осы тақырыпта ғылыми таластар жүргізіледі. Ақырғы қорытынды 1958 жылы желтоқсанда шығарылды: ҚазКСР ҒА ғылыми геологиялық институты әзірлеген, болжамды карта айқынырақ болып табылды. Осыған байланысты Қаныш Сәтбаевтың басшылығымен геологтар тобына Ленин сыйлығы берілді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1

Қазақ КСР Ғылым академиясының Президенті

1954 жылы Қазақстан компартиясының ОК басшылығы ауыстырылады. П.К.Пономаренко - бірінші хатшы, Л. И. Брежнев – екінші хатшы болады. Олар 1951 жылғы Сәтбаевты айыптаған істі қарастырып, ғалымды жазықсыз деп тапты.

1955 жылы маусымда Қаныш Имантайұлы Қазақ КСР Ғылым академиясының президенті болып қайтадан сайланады. 1956 жылы ол Қазақстанның КП ОК мүшесі болып тағайындалды.

1956 жылы ақпанда, алтыншы бес жылдық аясында, республика алдында астықты бес есе көбейту, сонымен қатар өндірісті дамытуды тездету тапсырмасы тұрды. Тапсырманы жүзеге асыру мақсатында, Қаныш Сәтбаев ғылымның маңызды салалары бойынша жоспар жұмысын құрастырды. Қойылған тапсырманы орындауды тиімді бақылау үшін ҚазКСР ҒА өндірістік күшін игеру үшін Одақ құрылған. Қысқа мерзiмде республиканың табиғи қорларын зерттеу

2

және оларды қолданудың тиiмдi әдiстерiн өңдеу бойынша ғылыми зерттеулердiң үлкен көлемi орындалған. 1957 жылы Сәтбаев тың және тыңайған жерлерді игеруде Қаз КСР ҒА жұмылдырғаны үшін Ленин орденімен үшінші рет марапатталады.

Сонау 1940 жылдардың соңында ғалымдар Орталық Қазақстанда су тапшылығы мәселесінің маңыздылығын аңғарған. Қазақстан аумағы арқылы 2174 өзен ағады, олардың ішінде суы мол Ертіс, Ишим, Орал, Сырдария, Іле және басқалары. Алайда, Орталық Қазақстанның үлесіне өзен суының 5,5 пайыз ғана келген. 1949 жылы, ҚазКСР ҒА көшпелі сессиясында, Ш.Шөкин Ертістің суын Орталық Қазақстанға құятын, канал салуды ұсынады. Оның идеясын Қ.И. Сәтбаев және сессияға қатысқан академик И. П. Бардин қабылдайды.

Сәтбаев кейiннен  каналдың жобалауының алға басуына барынша мүмкiндiк туғызады, Кеңес Одағының жоғарғы инстанцияларында оның құрылысын негiздейдi. 1959 жылдың жазында Қаныш Сәтбаев КСРО мемлекеттiк жоспарының төрағасы А. Н. Косыгинның алдында канал құрылысының қажеттiлiгiн дәлелдейдi және жетi жылда оның салынып іске қосылуына қол жеткiзедi.

1958 жылы Қаныш Имантайұлы КСРО Жоғарғы Кеңесінің бесінші шақырылған сессиясында депутаты болып сайланды. 1959 жылы КОКП XXI съезінде делегат, 1961 жылы - КОКП XXII съезінде делегат болып сайланады. Сол 1961 жылы Сәтбаев КСРО ҒА Президиумының мүшесі болып сайланады.

3

1962 жылы ҒА Сәтбаевқа Социалистік Еңбек Ері атағын беруге Қазақстан КСР және КСРО ҒА Президиумы сөз сөйлейді, бірақ Қазақстанның КП ОК 1-ші хатшысы Д.А. Қонаев атақты беруден бас тартты. 1962 жылы Сәтбаев КСРО Кеңес Одағының Жоғарғы Кеңесінің алтыншы шақырылған сессиясында депутат және төраға орынбасары болып сайланады. 1963 жылы Қаныш Имантайұлы геология ғылымының дамуына қосқан үлесі үшін Ленин орденімен 4-ші рет марапатталды.

1964 жылы 31 қаңтар күні Мәскеудің Кунцево деген орманды аймағына орналасқан Кремль ауруханасында Қаныш Имантайұлының жүрегі соғуын тоқтатады. Алматы қаласының Орталық зиратында 3 ақпанда жерленген. Бейiтте 1968 жылы мүсiншi А.П.Антроптың, сәулетшi Н.А.Простаковтың ескерткiшi орнатылған.

 

 

 

 

 

 

 

Previous
Келесі
Іс-шаралар
Ескерткiштер
imageimageimageimage
Наградалары
Фотомұрағат